“Mấy năm nay ngành này đang rất hot.”
Đây có lẽ là một trong những lý do nguy hiểm nhất để chọn ngành học.
Bởi “hot” thường là cách mô tả thị trường ở hiện tại.
Trong khi một sinh viên có thể phải học 3–5 năm và làm việc trong ngành đó thêm vài chục năm.
Khoảng thời gian ấy đủ dài để thị trường thay đổi rất nhiều.
Một ngành đang thiếu người hôm nay không phải lời đảm bảo cho tương lai
Thị trường lao động thay đổi.
Công nghệ thay đổi.
Doanh nghiệp thay đổi.
AI thay đổi cách một số công việc được thực hiện.
Những kỹ năng từng hiếm có thể trở nên phổ biến.
Những nghề từng chưa được chú ý có thể trở thành nhóm nhân lực quan trọng.
Vì vậy, nếu lựa chọn ngành học chỉ dựa vào danh sách “top ngành đang thiếu nhân lực”, học sinh có thể đang nhìn vào một bức ảnh thay vì cả bộ phim.
Giá trị của một ngành học không chỉ nằm ở tên ngành
Hai sinh viên cùng học một ngành nhưng có thể tạo ra hai kết quả hoàn toàn khác nhau.
Một người có ngoại ngữ tốt.
Một người có kinh nghiệm thực tập.
Một người hiểu công nghệ.
Một người có kỹ năng giao tiếp.
Một người có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế.
Bằng cấp giống nhau.
Nhưng năng lực nghề nghiệp khác nhau.
OECD trong báo cáo về sinh viên quốc tế 2026 cũng nhấn mạnh vai trò của kinh nghiệm làm việc, thực tập, ngôn ngữ địa phương và mạng lưới với nhà tuyển dụng trong quá trình chuyển tiếp từ giáo dục sang việc làm.
Điều đó cho thấy:
Ngành học chỉ là điểm bắt đầu.
Hãy nhìn ngành học bằng “đầu ra nghề nghiệp”
Thay vì hỏi:
“Ngành này học những môn gì?”
Hãy hỏi thêm:
“Tốt nghiệp xong có thể làm những công việc nào?”
Ví dụ, một chương trình có thể dẫn đến nhiều nhóm nghề khác nhau.
Điều này quan trọng bởi thị trường lao động thường tuyển năng lực, không chỉ tuyển tên bằng cấp.
Một sinh viên cần biết:
- mình sẽ làm công việc gì;
- công việc đó cần kỹ năng gì;
- doanh nghiệp nào tuyển;
- yêu cầu ngôn ngữ ra sao;
- mức độ cạnh tranh thế nào;
- kinh nghiệm thực tập có quan trọng không;
- có thể phát triển lên vị trí nào.
Khi đặt những câu hỏi này, việc chọn ngành trở nên thực tế hơn.
Đừng chỉ hỏi “con thích gì?”
Đây là câu hỏi quan trọng nhưng chưa đủ.
Một người có thể rất thích một lĩnh vực.
Nhưng thích và phù hợp là hai chuyện khác nhau.
Tôi thường nghĩ lựa chọn ngành học nên nằm ở giao điểm của ít nhất bốn yếu tố:
Sở thích
Năng lực
Cơ hội nghề nghiệp
Khả năng tài chính
Thiếu một trong bốn, quyết định có thể trở nên khó khăn.
Nếu chỉ có sở thích nhưng không có năng lực cần thiết, việc học sẽ rất áp lực.
Nếu chỉ nhìn vào thị trường nhưng không phù hợp với bản thân, người học dễ mất động lực.
Nếu ngành phù hợp nhưng vượt quá khả năng tài chính của gia đình, kế hoạch có thể không bền vững.
Du học còn thêm một biến số: quốc gia
Cùng một ngành nhưng học ở những quốc gia khác nhau có thể tạo ra trải nghiệm rất khác.
Khác về:
- chương trình;
- phương pháp giảng dạy;
- học phí;
- môi trường doanh nghiệp;
- ngôn ngữ;
- cơ hội thực tập;
- chính sách việc làm sau tốt nghiệp.
OECD 2026 cho rằng quyết định của sinh viên quốc tế chịu ảnh hưởng đồng thời bởi chi phí, cơ hội học tập, quyền làm việc và các chính sách sau tốt nghiệp.
Vì vậy, chọn ngành và chọn quốc gia không nên là hai quyết định tách biệt.
Chúng phải được đặt cạnh nhau.
Một ngành tốt phải có “phương án B”
Đây là câu hỏi tôi rất thích khi tư vấn định hướng:
“Nếu công việc đầu tiên không phù hợp, em có thể đi đâu tiếp?”
Một ngành có khả năng chuyển đổi kỹ năng tốt thường giúp người học linh hoạt hơn.
Ví dụ, một người có năng lực phân tích dữ liệu có thể làm việc ở nhiều ngành.
Một người có khả năng quản trị dự án có thể làm việc trong nhiều lĩnh vực.
Một người có ngoại ngữ + chuyên môn + kỹ năng công nghệ có thể có nhiều lựa chọn hơn người chỉ sở hữu một bằng cấp.
Đó là lý do khi chọn ngành, tôi quan tâm đến tính chuyển đổi của kỹ năng chứ không chỉ tên ngành.
AI càng phát triển, kỹ năng nền càng quan trọng
Một số công việc sẽ thay đổi.
Một số nhiệm vụ có thể được tự động hóa.
Nhưng người lao động vẫn cần khả năng:
- giao tiếp;
- tư duy phản biện;
- giải quyết vấn đề;
- hợp tác;
- học hỏi;
- thích nghi.
OECD và các nghiên cứu về giáo dục – việc làm ngày càng cho thấy khoảng cách giữa học tập và thị trường lao động là vấn đề cần được quan tâm, đặc biệt khi công nghệ làm thay đổi cấu trúc công việc.
Vì thế, câu hỏi không nên là:
“Ngành nào AI không thể thay thế?”
Không ai có thể đưa ra câu trả lời chắc chắn cho một câu hỏi như vậy trong một thị trường thay đổi nhanh.
Câu hỏi tốt hơn là:
“Ngành này giúp tôi xây dựng những năng lực nào có thể tiếp tục có giá trị khi công việc thay đổi?”
Một quyết định du học tốt cần có thời gian
Tôi không thích việc học sinh chọn ngành chỉ sau vài buổi tư vấn.
Một lựa chọn nghề nghiệp có thể ảnh hưởng nhiều năm.
Hãy dành thời gian để:
- đọc mô tả công việc thực tế;
- xem các tin tuyển dụng;
- tìm hiểu chương trình đào tạo;
- nói chuyện với người đang làm nghề;
- tìm hiểu mức độ yêu cầu ngoại ngữ;
- xem cơ hội thực tập;
- tính chi phí;
- chuẩn bị phương án dự phòng.
Thậm chí, nếu có thể, hãy thử một khóa học ngắn, một dự án nhỏ hoặc một trải nghiệm thực tế liên quan đến lĩnh vực đó trước khi quyết định.
Một giờ trải nghiệm thực tế đôi khi có giá trị hơn rất nhiều giờ nghe người khác nói rằng:
“Ngành này đang hot.”
Cuối cùng, đừng chọn ngành để có một tấm bằng
Hãy chọn để xây dựng một năng lực nghề nghiệp.
Bằng cấp giúp mở cánh cửa.
Nhưng năng lực quyết định bạn đi được bao xa sau khi bước qua cánh cửa đó.
Du học càng ngày càng trở thành một khoản đầu tư lớn của gia đình.
Vì thế, điều đáng quan tâm không phải:
“Con tôi sẽ học ngành gì đang hot?”
Mà là:
“Sau 5–10 năm, lựa chọn này giúp con tôi trở thành người có năng lực gì?”
Nếu trả lời được câu hỏi đó, việc chọn ngành sẽ bớt chạy theo xu hướng.
Và bắt đầu trở thành một quyết định có chiến lược.
Nguyễn Mạnh Hùng
